Park Stołeczny, Paulus Buddus, 29.11.2012 r. o 11:49
Kilka słów o herbach. HM 2

Pierwszy artykuł HistaMaga poruszał temat pieniędzy. Dzisiaj pragnę zatrzymać się nad kwestią, która dla Sarmaty jest chyba najważniejszą - herb.

Skąd wziął się herb? Co było jego początkiem?

Otóż Rodowód herbu tkwi w bojowym proporcu odpowiednio barwionym i opatrzony znakiem bojowo-rozpoznawczym. Znak z proporca jako wojskowy znak bojowo-rozpoznawczy przechodził na poszczególne części uzbrojenia rycerskiego m.in. na tarczę i hełm, co miało miejsce w XII wieku.. Dowódcami chorągwi byli książęta świeccy lub duchowni. Znak na chorągwi był ich znakiem bojowo-rozpoznawczym, znakiem wojskowym. Powoli ów znak wiąże się z terytorium będącym własnością księcia i staje się on znakiem pana lennego, właściciela owego terytorium.
Rolę herbu ugruntowały przemiany w ustroju lennym. Rozdrobnienie feudalne zwiększało liczbę chorągwi rycerskich. Prawo władania ziemią ściślej wiązało rycerstwo szeregowe z suwerenem. Ta zależność lenna decydowała iż wasal musiał posługiwania się również znakiem swego suwerena. W XIII wieku herb jest znakiem nie szeregowego rycerza ale jego pana lennego chociaż częste są wyjątki od tej zasady.
Prawo heraldyczne wykształciło się w ciągu XIII-XV wieku przy udziale heroldów. Herb zaczął oznacza przynależność do rodziny szlacheckiej. Zaczyna się wprowadza elementy które mają odróżnić herb wasala od herbu suwerena. Mimo iż prawo do używania herbu zastrzega się dla rodzin szlacheckich, krąg uprawnionych stale rozszerzał się samoczynnie i na skutek interwencji monarchy. Herbu używają biskupi, nawet nie będący szlachcicami gdyż są panami lennymi. W XIII/XIV wieku dokonuje się rozdział pomiędzy herbem a terytorium. Z rąk monarszych lub z samego prawa otrzymują herb osoby, które nie mają żadnego zwierzchnictwa lennego. Od połowy XIV wieku pojawia się nobilitacja, którą mógł przeprowadzić tylko monarcha. Władza państwowa zaczyna roztaczać opiekę prawną nad nowymi herbami i nad starymi które są potwierdzane i rejestrowane.

Elementy herbu.

Herbem nazywamy ustaloną według określonych reguł oznakę osoby, rodziny, rodu lub korporacji. Kształtowała się ona stosunkowo długo, chociaż jego podstawowe elementy ustaliły się już w średniowieczu. Do XV wieku reguły budowy herbu były kształtowane pod wpływem potrzeb społecznych. Herb jest oznaką dziedziczną. Jednorazowo użyta oznaka nie decyduje jeszcze o powstaniu herbu. Składa się on z tarczy, godła, hełmu, klejnotu oraz elementów dodatkowych jak oznaka godności, ordery, trzymacze, przy czym tylko tarcza, godło i hełm są istotnymi elementami herbu. Istotnym elementem jest również zawołanie czyli proklama.
Kształty tarczy rozwijały się zgodnie z kształtami tej części uzbrojenia rycerskiego. Najpierw jest to tarcza normańska zakrywająca całą postać rycerza, u góry zaokrąglona, z ostrym zakończeniem. W XIII wieku tarcza skraca się upodabniając się do trójkąta, aby w XIV wieku stworzyć typ tarczy gotyckiej, o prostej krawędzi górnej i dwu przecinających się łukach bocznych, które w XV wieku uzyskują ostry języczek. Ten typ tarczy heraldyka uważa za najbardziej prawidłowy. Tarcza rozwijała się nadal: zanika ostry języczek, z boku powstają wycięcia konieczne dla wysuwania podczas turnieju kopii. W XVI wieku pojawiają się kar-tusze, otaczające tarczę. Od końca XV wieku herby kobiet uzyskują tarczę o kształtach rombu, a w XIX wieku powszechnie stosuje się tarczę angielską mającą trójkątne zakończenie oraz wysuniętą nieco w bo-ki górną krawędź. Tarcza herbowa, jako wyłącznie ograniczone pole, na którym rozpościera się znak herbowy, takie funkcje pełni od momentu kiedy zanika tradycyjny strój rycerski. W Polsce tarcza jako samo-dzielny element heraldyczny upowszechnia się w XVI wieku
Barwy heraldyczne są wynikiem kolorów materiałów stosowanych do budowy tarczy. Była to deska po-kryta blachą, skórą i płótnem. Jej powierzchnię nazywamy polem, które było dzielone na mniejsze odcinki zawsze przy pomocy linii prostych, przebiegających w różnych kierunkach. W Polsce pole tarczy było z reguły niepodzielne. Pole było barwione tynkturami czyli barwami heraldycznymi, za takie uznano barwy czyste: więc
a) czerwień, szrafowanie: kreski pionowe
b) błękit, szrafowanie: kreski poziome
c) zieleń, szrafowanie: kreski w lewo skos
d) czerń, szrafowanie: kreski krzyżujące się poziome z pionowymi
e) złoto oddawane przy pomocy barwy żółtej, szrafowanie: gęsto usiane kropki
f) srebro oddawane przy pomocy barwy białej, szrafowanie: nie oznacza się niczym.
Barwy herbu decydowały o tynkturze proporca, przy czym barwa tarczy dawała tynkturę dolnej strefie, barwa godła górnej strefie.
Godło herbowe decyduje o podziale herbów, wyróżnia się następujące typy:
a) Figury heraldyczne tzn. pole dzielone różnorakimi liniami prostymi na mniejsze płaszczyzny barwne
b) Herby mówiące tzn. pole z przedmiotami którego nazwa mówi o właścicielu herbu
c) Mobilia herbowe tzn. różnorakie przedmioty związane z zajęciami rycerza, urzędu, zawodu
d) Herby puste tzn. jednobarwne pole, bez godła
Godła herbowe są upraszczane i stylizowane. Herby układa się według ważności posiadacza od lewej ku prawej zaś w wypadku skwadrowania pierwszy umieszcza się u góry z lewej strony i z prawej u dołu. Przy zestawieniu luzem kilku herbów przestrzegano tzw. kurtuazji heraldycznej polegającej na pochyleniu tarcz i hełmów z klejnotami ku sobie.
Klejnot jest to ozdoba hełmu składająca się z godła herbowego, piór strusich albo pęku piór pawich, pojedynczych lub podwójnych skrzydeł ptasich, poroża itp. Zadanie klejnotu to rozpoznanie rycerza zakute-go w zbroję oraz chęć zastraszenia przeciwnika lub jego konia. Godło w klejnocie jest powtórzeniem godła umieszczonego tarczy herbowej, czasem jednak występuje samodzielnie.
Ozdoby herbu bez istotnego znaczenia heraldycznego to:
a) Trzymacze, postacie alegoryczne podtrzymujące tarczę, klejnot lub koronę. W Polsce stosowany były tylko dla herbu królewskiego.
b) Płaszcze i namioty barwne tzw. paludamenta tylko dla herbów królewskich i książęcych.
c) Dewizy herbowe na wstęgach pod tarczą.


Więcej na temat herbów i heraldyki w podręczniku J. Szymańskiego - Nauki Pomocnicze Historii.
Dotacje
0,00 lt
Nikt jeszcze nie zasponsorował tego artykułu.
Serduszka
0,00 lt
Ten artykuł lubią: Guedes de Lima, Markus Arped, Szymon Chojnacki de Ruth, Mikołaj Torped, Jack von Horn, Michał August Staropodlaski.
Komentarze
Ignacy Urban de Ruth
Cytuję:
Herby układa się według ważności posiadacza od lewej ku prawej zaś w wypadku skwadrowania pierwszy umieszcza się u góry z lewej strony i z prawej u dołu.

Układa się od prawej do lewej (strony heraldyczne oznacza się na odwrót - z perspektywy ryceza za tarczą), od góry w dół.

Co do kwadrowania - to tylko jeden z licznych sposobów łączenia herbu. Bynajmniej nie jest wymagane powtarzanie herbu z 1. w 4. :)
Odpowiedz Permalink
Paulus Buddus
bardzo się cieszę, że ktoś jeszcze się interesuje heraldyką :)
Odpowiedz Permalink
Michał August Staropodlaski
ja również, takie osobiste pasje są bardzo potrzebne w społeczeństwie ;)
Permalink

Musisz się zalogować, by móc dodawać komentarze.